Grade 12 Biology (ဇီဝဗေဒ) ဘာသာရပ်တွင် အရေးအပါဆုံးနှင့် စာမေးပွဲများတွင် မကြာခဏ မေးလေ့ရှိသော အခြေခံသဘောတရားတစ်ခုမှာ အပင်များ၏ အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း (Photosynthesis) လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်ပါသည်။
ကျောင်းသား/သူများ မကြာခဏ မှားယွင်းတတ်သော မေးခွန်းတစ်ခုဖြစ်သည့် "When leaves photosynthesize, they produce carbon dioxide." (အရွက်များ အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း ပြုလုပ်သောအခါ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ထုတ်လုပ်သည်) ဟူသော ဖော်ပြချက်သည် မှားယွင်းပါသည် (False)။ အဘယ်ကြောင့် မှားယွင်းရသည်နှင့် Photosynthesis ၏ အဓိက သဘောတရားများကို အသေးစိတ် လေ့လာကြည့်ကြပါစို့။
၁။ အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း (Photosynthesis) ဆိုတာဘာလဲ။
အစိမ်းရောင်ရှိသော အပင်များသည် မိမိတို့အတွက် လိုအပ်သော အော်ဂဲနစ်ဒြပ်ပေါင်း (ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်/ဂလူးကို့စ်) များကို နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်ကို အသုံးပြု၍ ကိုယ်တိုင်ချက်လုပ်ဖွဲ့စည်းကြပါသည်။ ထိုသို့ ဖွဲ့စည်းသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို Photosynthesis (အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း) ဟု ခေါ်ပါသည်။
အပင်များသည် အစာချက်လုပ်ရန်အတွက် ပတ်ဝန်းကျင်မှ ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ် ($\ce{CO2}$) နှင့် ရေ ($\ce{H2O}$) တို့ကို ကုန်ကြမ်း (Reactants) အဖြစ် ရယူအသုံးပြုကြပြီး အစာဖြစ်သော ဂလူးကို့စ် ($\ce{C6H12O6}$) နှင့် အသက်ရှင်ရန် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အောက်ဆီဂျင် ($\ce{O2}$) ဓာတ်ငွေ့တို့ကို ထုတ်ကုန် (Products) အဖြစ် ထုတ်လုပ်ပေးပါသည်။
၂။ ဓာတုညီမျှခြင်း (Chemical Equation)
Photosynthesis ၏ အခြေခံ ဓာတုညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ပါသည် -
$$ \ce{6CO2 + 6H2O ->[\text{Light}][\text{Chlorophyll}] C6H12O6 + 6O2} $$- ကာဗွန်အရင်းအမြစ် (Source of Carbon): လေထုထဲမှ စုပ်ယူရရှိသော Carbon dioxide ($\ce{CO2}$)
- စွမ်းအင်အရင်းအမြစ် (Source of Energy): နေရောင်ခြည် (Light energy)
- အဓိကထုတ်ကုန် (Main Product): ဂလူးကို့စ် / ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)
- ဘေးထွက်ထုတ်ကုန် (By-product): လေထုထဲသို့ ပြန်လည်စွန့်ထုတ်ပေးသော Oxygen ($\ce{O2}$)
၃။ Photosynthesis လုပ်ငန်းစဉ် သရုပ်ဖော်ပုံ (Process Diagram)
၄။ ကုန်ကြမ်း (Reactants) နှင့် ထုတ်ကုန် (Products) နှိုင်းယှဉ်ချက်
| အမျိုးအစား | ဒြပ်ပေါင်း / အရာဝတ္ထု | အခန်းကဏ္ဍနှင့် လုပ်ဆောင်ချက် |
|---|---|---|
| ကုန်ကြမ်း (Reactant) | Carbon dioxide ($\ce{CO2}$) | အော်ဂဲနစ်ဒြပ်ပေါင်းများ ပြုလုပ်ရန် ကာဗွန်အရင်းအမြစ်အဖြစ် လေထုမှ စုပ်ယူအသုံးပြုခြင်း |
| ကုန်ကြမ်း (Reactant) | Water ($\ce{H2O}$) | အမြစ်မှတစ်ဆင့် မြေဆီလွှာမှ စုပ်ယူပြီး အီလက်ထရွန်နှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင် အရင်းအမြစ်အဖြစ် အသုံးပြုခြင်း |
| စွမ်းအင် (Energy) | Sunlight | ကလိုရိုဖီးလ် (Chlorophyll) မှ ဖမ်းယူရရှိသော အလင်းစွမ်းအင် |
| ထုတ်ကုန် (Product) | Carbohydrates ($\ce{C6H12O6}$) | အပင်ကြီးထွားရန်နှင့် စွမ်းအင်အတွက် အစာအဖြစ် သိုလှောင်ခြင်း |
| ဘေးထွက်ထုတ်ကုန် (By-product) | Oxygen ($\ce{O2}$) | စတိုမာတာ (Stomata) ပေါက်များမှတစ်ဆင့် လေထုထဲသို့ စွန့်ထုတ်ခြင်း |
၅။ ကျောင်းသားများ မကြာခဏ မှားတတ်သော အချက်များ (Common Misconceptions)
ကျောင်းသားအများစုသည် အသက်ရှူခြင်း (Respiration) နှင့် အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း (Photosynthesis) လုပ်ငန်းစဉ်နှစ်ခုကို ရောထွေးတတ်ကြပါသည် -
- Photosynthesis (အလင်းမှီစုဖွဲ့ခြင်း): နေ့ဘက်တွင် နေရောင်ခြည်ရှိချိန်၌သာ အဓိကဖြစ်ပေါ်ပြီး $\ce{CO2}$ ကို စုပ်ယူအသုံးပြုကာ $\ce{O2}$ ကို ထုတ်လုပ် ပါသည်။
- Cellular Respiration (ဆဲလ်အသက်ရှူခြင်း): နေ့ရောညပါ ၂၄ နာရီပတ်လုံး ဖြစ်ပေါ်နေပြီး $\ce{O2}$ ကို အသုံးပြုကာ $\ce{CO2}$ ကို ထုတ်လုပ် ပါသည်။
မှတ်သားရန် သော့ချက် - အရွက်များ Photosynthesis ပြုလုပ်သည့်အခါ $\ce{CO2}$ ကို ထုတ်လုပ်ခြင်း (produce) မဟုတ်ဘဲ အသုံးပြုခြင်း (consume/use) ဖြစ်သောကြောင့် မေးခွန်းပါဖော်ပြချက်သည် False ဖြစ်ပါသည်။
အနှစ်ချုပ် (Summary)
Grade 12 Biology စာမေးပွဲများတွင် True/False သို့မဟုတ် Blank မေးခွန်းများကို ဖြေဆိုရာတွင် အသုံးအနှုန်းများဖြစ်သည့် produce (ထုတ်လုပ်သည်) နှင့် use/absorb (အသုံးပြုသည်/စုပ်ယူသည်) တို့ကို သေချာစွာ ခွဲခြားသတိပြုဖတ်ရှုရန် အထူးအရေးကြီးပါသည်။
Youtube Link : https://youtu.be/dxbklD3tEjQ?si=Y1JQh3_6g1-V0H5Y
